استانبول/ خبرگزاری آنادولو

ارسن چاه‌موت‌اوغلو، کارشناس امنیت سایبری، در یادداشتی برای بخش تحلیلی آنادولو به بررسی معنای فعال‌سازی استارلینک به‌عنوان یک مداخله خارجی در دسترسی اینترنت ایران و مخاطرات احتمالی امنیتی آن پرداخته است.

اعتراضات جاری در ایران، به‌ویژه با محدودیت‌های گسترده دولت تهران بر زیرساخت اینترنت و استفاده از شبکه‌های اجتماعی، بازتاب وسیعی داشته است. ایران که تلاش می‌کند دسترسی به اینترنت را به‌طور کامل تحت کنترل بگیرد، در جریان اعتراضات با اقدامی حساس، جریان انتقال اطلاعات به جهان خارج را قطع و امکانات ارتباطی و اینترنتی مردم را به‌شدت محدود کرد.

پس از روزها قطعی اینترنت، بنا به درخواست برخی سازمان‌های مرتبط با معترضان، شرکت استارلینک ارائه‌دهنده اینترنت ماهواره‌ای متعلق به میلیاردر آمریکایی ایلان ماسک ارائه اینترنت را در سراسر ایران آغاز کرد. در پی این اقدام، نیروهای امنیتی ایران به مکان‌هایی که ده‌ها هزار ترمینال استارلینک به‌صورت قاچاق وارد کشور شده بود یورش برده و شمار زیادی از این تجهیزات را ضبط کردند. افزون بر این، ایران توانست ارائه خدمات اینترنتی استارلینک را که اساساً در این کشور ممنوع است، تا حد زیادی مسدود کند.

با این اقدام، استارلینک برای نخستین بار در جهان عملاً مسدود شد. هرچند این شرکت با انتشار به‌روزرسانی‌های نرم‌افزاری برای ترمینال‌های داخل ایران تلاش کرد اختلال‌ها را کاهش دهد، اما تاکتیک‌های جنگ الکترونیک ایران باعث شد دسترسی‌های اینترنتی دچار وقفه‌های مکرر شود.

هنوز داده دقیقی درباره نحوه اختلال ایران در ارتباط ماهواره‌های استارلینک منتشر نشده است. با این حال، بنا بر گزارش‌های متعدد، احتمال می‌رود ایران با استقرار سامانه‌های اخلال‌گر سیگنال (جَمینگ) که از چین خریداری کرده، ارتباط میان ماهواره‌ها و ترمینال‌های زمینی را مختل کرده باشد. پیش‌تر نیز از توسعه سامانه‌هایی در چین برای مقابله با فناوری‌هایی مانند استارلینک سخن گفته شده بود و گمان می‌رود ایران این تجهیزات را تأمین کرده باشد.

این اقدام ایران، به‌ویژه در چارچوب هدف کنترل اینترنت، اهمیت زیادی دارد؛ چراکه تهران سال‌هاست یا در پی توسعه چنین فناوری‌هایی بوده یا آن‌ها را از کشورهایی مانند چین تهیه کرده است.

- هدف ایران برای تسلط بر شبکه ملی اینترنت

ایران از سال‌ها پیش با هدف در دست گرفتن کنترل شبکه ملی اینترنت، کار بر روی این پروژه را آغاز کرد. به‌ویژه پس از اعتراضات جنبش سبز در سال ۲۰۰۹، ایده ایجاد شبکه‌ای ایزوله از اینترنت جهانی تقویت شد و به یکی از اهداف اصلی تهران تبدیل گردید.

مقامات ایرانی از سال ۲۰۱۱ برای توسعه سامانه متمرکزی موسوم به «شبکه ملی اطلاعات» تلاش‌های گسترده‌ای انجام دادند و با تکیه بر زیرساخت‌های شرکت ارتباطات زیرساخت شبکه‌ای بسته مشابه «رونت» روسیه و «دیوار بزرگ آتش» چین ایجاد کردند.

با این حال، ایران هنوز موفق نشده شبکه ملی اینترنت برنامه‌ریزی‌شده را به‌طور کامل پیاده‌سازی کند. گزارش‌ها حاکی از آن است که در ماه‌های اخیر، تهران برای اجرای پروژه‌ای جدید که امکان قطع کامل ارتباط با اینترنت جهانی را فراهم کند، تلاش‌های خود را با همکاری شرکت چینی هواوی افزایش داده است.

در جریان اعتراضات اخیر نیز مشخص است که هدف ایران از محدودیت‌ها و قطع اینترنت، کنترل کامل ارتباطات دیجیتال شهروندان بوده است. هرچند مقامات این اقدامات را در چارچوب «امنیت ملی» توجیه می‌کنند، اما کارشناسان منتقد معتقدند این روند، کشور را به سمت «دولت نظارتی» سوق می‌دهد.

در این میان، بازیگران خارجی نیز در این مناقشه نقش دارند که در رأس آن‌ها آمریکا قرار دارد. فعال‌سازی استارلینک برای مردم ایران نیز در همین چارچوب ارزیابی می‌شود.

با این حال، مسئله ابعادی فراتر از ایران دارد. نگرانی‌هایی جدی مطرح است مبنی بر اینکه اینترنت استارلینک تحت عنوان «دسترسی آزاد به اینترنت»، در عمل حاکمیت دیجیتال و امنیت ملی کشورها را تضعیف می‌کند.

- آیا استارلینک؛ سلاح دیجیتال علیه امنیت ملی است؟

حضور استارلینک به‌عنوان «بازیگر دیجیتال» در تحولات اجتماعی و نقش آن در شکل‌دهی به این رویدادها باید بسیار جدی تلقی شود. فعال‌سازی رایگان ترمینال‌هایی که به‌صورت غیرقانونی وارد یک کشور شده‌اند و هدایت آن‌ها از مرکز شرکت، تهدیدها و خطرات بزرگی در پی دارد.

حتی بدون بحران سیاسی یا اجتماعی، استارلینک می‌تواند در هر کشوری بدون نیاز به فرایندهای اشتراک، دسترسی نامحدود و رایگان به اینترنت ارائه دهد؛ موضوعی که در نمونه ایران به‌روشنی دیده شد.

در چنین شرایطی، ترمینال‌های قاچاق می‌توانند بستری برای انواع عملیات سایبری باشند؛ از حملات به نهادهای دولتی و زیرساخت‌های حیاتی گرفته تا جاسوسی سایبری و عملیات اطلاعاتی و انتشار اطلاعات نادرست در شبکه‌های اجتماعی.

از این منظر، می‌توان گفت استارلینک بالقوه قابلیت تبدیل شدن به یک «سلاح دیجیتال» را دارد؛ به‌ویژه با توجه به مدیریت متمرکز و پوشش جهانی آن. این مسئله می‌تواند برای ترکیه نیز به‌عنوان یک تهدید امنیت ملی مطرح باشد.

- حاکمیت دیجیتال ترکیه و «وطن سایبری»

فعال‌سازی رایگان استارلینک برای معترضان ایران نشان می‌دهد چنین خدماتی در آینده چگونه می‌تواند برای هر کشوری خطرساز شود. حتی بدون همکاری رسمی یا ارائه خدمات قانونی، این سامانه می‌تواند در هر زمان در یک کشور فعال شود.

از این رو، حفاظت از «وطن سایبری» به‌عنوان مرزهای حاکمیت دیجیتال در برابر تهدیدهایی مانند استارلینک ضروری است. آگاهی همه‌جانبه از فناوری‌ای که می‌تواند زیرساخت ملی اینترنت را تضعیف کرده و امنیت ملی را به خطر اندازد، حیاتی است. راهبردها و سیاست‌ها باید نه بر محدودسازی اینترنت، بلکه بر تضمین دسترسی امن، مستقل و پایدار متمرکز شوند؛ در این صورت، نیازی به استارلینک یا خدمات مشابه نخواهد بود.

[ارسن چاه‌موت‌اوغلو، کارشناس امنیت سایبری است]

* دیدگاه‌های مطرح‌شده در این مقاله متعلق به نویسنده است و لزوماً بازتاب‌دهنده سیاست تحریریه خبرگزاری آنادولو نیست.