استانبول/ خبرگزاری آنادولو

دکتر مصطفی جانر، تحلیلگر سیاسی در مقاله‌ای برای خبرگزاری آنادولو، اعتراضات اخیر در ایران را مورد بررسی قرار داده و به تحلیل پیامدهای سیاسی احتمالی آن پرداخته است. این اعتراضات که به دلیل وخامت اوضاع اقتصادی و افزایش نرخ دلار آغاز شده‌اند، به گفته جانر، ششمین موج ثبت شده طی هشت سال گذشته محسوب می‌شوند و این بار با رویکردی متفاوت از سوی دولت پزشکیان مواجه شده‌اند.

متن مقاله بدین شرح است:

ایران در روزهای اخیر بار دیگر شاهد اعتراضات در برخی مناطق بوده است. موج اخیر اعتراضات، ششمین موج ثبت شده در هشت سال گذشته است. اگرچه این اعتراضات در ایران تفاوت‌هایی دارند، اما نقاط مشترکی نیز دارند. اگرچه بسیاری از آن‌ها به دلایل اقتصادی آغاز می‌شوند، اما همه اعتراضات در طول این فرآیند در جهات مختلفی تکامل می‌یابند یا به عنوان فرصتی برای ابراز خواسته‌های سیاسی مختلف تلقی می‌شوند.

این اعتراضات که اغلب از خواسته‌های اولیه خود منحرف می‌شوند، به نظر می‌رسد که توسط بازیگران خارجی، در درجه اول ایالات متحده آمریکا و اسرائیل، و اپوزیسیون ضد سیستم ایران که در خارج از کشور سازماندهی و توسط آنها حمایت می‌شوند، به سمت خشونت هدایت می‌شوند. این امر راه را برای دولت باز می‌کند تا اعتراضات را امنیتی کرده و آنها را با زور سرکوب کند. در حالی که مشکلات سیاسی مزمن ایران، که توسط این رویکرد امنیتی-محور پنهان شده است، همچنان ادامه دارد، هر موج اعتراضات به عنوان تحولی دیگر ثبت می‌شود که خشم ضد دولتی را در حافظه سیاسی انباشته می‌کند.

آخرین اعتراضات بزرگ در ایران در نوامبر 2022 آغاز شد، پس از آنکه مهسا امینی توسط نیروهای امنیتی به اتهام نقض قانون حجاب بازداشت و متعاقباً درگذشت. این اعتراضات که ماه‌ها ادامه داشت، با بیش از 500 کشته به یکی از خونین‌ترین وقایع تاریخ این کشور تبدیل شد. سیاست ایران نیز از این متاثر شد؛ نخبگان سیاسی نمی‌توانستند نسبت به صدای بسیار بلند مطالبات اجتماعی بی‌تفاوت بمانند. اعتراضات مهسا امینی نقش مهمی در توانمندسازی زنان برای راه رفتن در خیابان‌های ایران امروز بدون اجبار به داشتن حجاب دارد.

- رویکرد پزشکیان

اعتراضات روزهای اخیر به دلیل افزایش نرخ دلار و وخامت عمومی اقتصاد آغاز شد. وضعیت اقتصادی که از سال 2017 به طور پیوسته رو به وخامت بوده است، با درگیری 12 روزه با اسرائیل و بازگشت تحریم‌های سازمان ملل متحد به نقطه بحرانی رسید. در این مرحله، جای تعجب نیست که دانشجویان در خط مقدم اعتراضات قرار دارند، اما این واقعیت که کسبه بازار بزرگ تهران، ستون فقرات حمایت اجتماعی-اقتصادی از نظام، مغازه‌های خود را بستند و به اعتراضات پیوستند، وخامت اوضاع را نشان می‌دهد.

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران در مواجهه با این وضعیت، رویکردی متفاوت از رئیس‌جمهور سابق برگزید. او اظهار داشت که خواسته‌های اقتصادی موجه و مشروع است. او به اسکندر مومنی، وزیر کشور دستور داد تا با معترضان گفتگو کند. او رئیس بانک مرکزی را تغییر داد. او سانسور سراسری اینترنت را اعمال نکرد. پزشکیان همچنین مسئولیت سیاسی را بر عهده گرفت و اظهار داشت که مشکلات اقتصادی کشور ناشی از اشتباهات و کاستی‌های رهبران است. به طور خلاصه، پزشکیان با این اقدامات قصد داشت اوضاع را آرام کند.

می‌توان گفت که پزشکیان در این زمینه به طور نسبی موفق بوده است. برخلاف اعتراضات مهسا امینی، تظاهرات گسترده، سراسری و سازمان‌یافته‌ای، به‌ویژه در شهرهای بزرگ، وجود ندارد. در عوض، شاهد اقدامات پراکنده، ناگهانی (که می‌تواند نشان‌دهنده سازمان یافته شدن باشد) و خشونت‌آمیز هستیم. این امر به‌ویژه در استانی مانند سیستان و بلوچستان که به دفعات صحنه درگیری‌های خونین بوده، قابل توجه است. معترضان خشونت‌طلب، امنیتی کردن وقایع توسط نظام را تسهیل می‌کنند. در همین حال، معترضان مسالمت‌آمیز از صحنه خارج می‌شوند تا اوضاع آرام شود.

موضع پزشکیان نشان‌دهنده‌ی موضع سیاسی سازگار با هویت اصلاح‌طلبانه‌‌ اوست، ضمن اینکه از او در برابر مخالفان داخلی‌اش نیز محافظت می‌کند. از همان ابتدا، مخالفان پزشکیان سعی کردند تقصیر مشکلات اقتصادی و هزینه‌های اعتراضات را به گردن دولت فعلی بیندازند. با این حال، سبک آشتی‌جویانه، خودانتقادی و فروتنانه‌ی رئیس جمهور، رقبای او را خنثی کرده است.

- احتمال مداخله خارجی

بسیاری از چهره‌ها از جمله دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا و بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، از اعتراضات حمایت کرده‌اند. ترامپ حتی تهدید کرده است که "در صورت استفاده از زور علیه معترضان، در ایران مداخله خواهد کرد". مقامات ایرانی، مانند آیت الله علی خامنه‌ای، رهبر و علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران به سرعت مشروعیت اعتراضات را بر اساس این اظهارات زیر سوال بردند.

برای ایالات متحده آمریکا غیرممکن است که مداخله‌ای مشابه مداخله‌اش در ونزوئلا در ایران انجام دهد. همچنین این که ترامپ خواهان یک جنگ گسترده نیست، یک واقعیت است. اظهارات تهدیدآمیز او را می‌توان مانورهای لفظی، هم برای اسرائیل و هم برای پایگاه خودش دانست. در این مرحله، یک درگیری محدود مشابه درگیری بین ایران و اسرائیل در ژوئن 2025 محتمل است. با این حال، در این صورت، درست مانند ژوئن 2025، مردم ایران به سرعت علیه یک دشمن خارجی متحد خواهند شد. بنابراین، در هر صورت، بسته به شدت و دامنه مداخله خارجی، آسیبی که ایجاد می‌کند منجر به انتقال آرام قدرت یا "تغییر رژیم" در ایران نخواهد شد.

- نیاز به اصلاحات سیاسی

اعتراضات فعلی هنوز پتانسیل سرنگونی نظام را ندارند. مهم‌تر از همه، هیچ اپوزیسیون سازمان‌یافته و ضد نظام در ایران وجود ندارد. جناح پهلوی گروهی است که اسیر تبلیغات خود هستند و فاقد هرگونه حمایت واقعی در ایران. در ماه‌های اخیر، مشخص شده است که تصاویری که در رسانه‌های اجتماعی منتشر می‌شود، توسط ربات‌های اینترنتی تولید شده است. بخش قابل توجهی از جمعیت ایران هنوز از نظام فعلی حمایت می‌کنند. حتی اگر بخش بزرگی از جامعه وضعیت فعلی را تأیید نکند، آنها معتقدند که نظام قابل اصلاح است. در حالی که تعداد معترضان ضد نظام در سال‌های اخیر به طور قابل توجهی افزایش یافته است، سرمایه سیاسی آنها برای ایجاد نتایج معنادار کافی نیست.

این اعتراضات بار دیگر نیاز به اصلاحات ساختاری در سیاست ایران را برجسته کرده است. به ویژه پس از درگیری با اسرائیل، اهمیت حیاتی حفظ وحدت اجتماعی در مواجهه با دخالت خارجی آشکار شد. اکنون، در سایه جنگ دومی که ماه‌هاست پیش‌بینی می‌شود، فوریت این اصلاحات آشکارتر شده است. درست قبل از اعتراضات، پزشکیان وخامت اوضاع در ایران را با این جمله توصیف کرده بود: «ما در یک جنگ تمام عیار با آمریکا، اروپا و اسرائیل هستیم. این جنگ پیچیده‌تر و دشوارتر از جنگ ایران و عراق است.»

در سیاست ایران، دسته بندی‌های اصلاح‌طلب و محافظه‌کار قدرت توضیحی، اعتبار و جذابیت سیاسی خود را از دست داده‌اند. اگر ایران می‌خواهد به ثبات برسد، نهادهای سیاسی آن باید برای حل مشکلات عمومی کشور دست به کار شوند. در این زمینه، ارزیابی مجدد روابط دولت و جامعه و به ویژه نیاز فوری به یافتن راه حل برای مشکلات اقتصادی اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد. برای انجام این کار، ایران باید نه تنها در سیاست داخلی، بلکه در سیاست خارجی نیز گام‌های معناداری بردارد.

*[دکتر مصطفی جانر، عضو هیئت علمی مرکز پژوهش‌های خاورمیانه دانشگاه ساکاریا است.]

این مقاله، تنها بیانگر نظر نویسنده است و الزاما بازتاب رویکرد خبرگزاری آنادولو نیست.